Ngành xây dựng bước vào một giai đoạn thay đổi sâu rộng
Trong nhiều năm, tiêu chí đánh giá một công trình thường tập trung vào ba yếu tố chính gồm thẩm mỹ, công năng và chi phí đầu tư. Tuy nhiên, trước những biến động ngày càng rõ rệt của khí hậu, giá năng lượng và yêu cầu phát triển bền vững, thị trường đang bổ sung thêm những tiêu chí mới: mức tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải trong toàn bộ vòng đời, khả năng chống chịu trước thời tiết cực đoan và hiệu quả vận hành lâu dài.
Tháng 4 năm 2026, World Green Building Council công bố định hướng thúc đẩy các công trình phát thải gần bằng không và có khả năng thích ứng. Theo định nghĩa của tổ chức này, một công trình thuộc nhóm trên phải đạt hiệu quả năng lượng cao, giảm phát thải khí nhà kính trong toàn bộ vòng đời và có khả năng chống chịu trước các rủi ro khí hậu hiện tại cũng như trong tương lai.
Sự thay đổi này cho thấy xây dựng xanh không còn chỉ là việc lắp thêm pin năng lượng mặt trời hoặc bố trí nhiều cây xanh. Đó là một phương pháp tiếp cận tổng thể, bắt đầu từ khâu khảo sát, tư vấn thiết kế, lựa chọn vật liệu, tổ chức thi công cho đến quá trình vận hành và bảo trì công trình.
Đối với thị trường Việt Nam, nơi có khí hậu nóng ẩm, lượng mưa lớn và tốc độ đô thị hóa nhanh, những nguyên tắc này mang tính thực tiễn rất cao. Một công trình được thiết kế phù hợp ngay từ đầu có thể giảm áp lực cho hệ thống điều hòa, hạn chế hiện tượng thấm ẩm, nâng cao sự thoải mái và giảm chi phí vận hành trong nhiều năm.
Công trình phát thải gần bằng không là gì?
Công trình phát thải gần bằng không không nhất thiết là công trình hoàn toàn không phát sinh khí thải. Khái niệm này hướng đến việc giảm tối đa mức phát thải có thể kiểm soát bằng các giải pháp thiết kế, kỹ thuật, vật liệu và vận hành.
Lượng phát thải của công trình thường được chia thành hai nhóm.
Nhóm thứ nhất là phát thải trong quá trình vận hành, phát sinh từ điện năng sử dụng cho điều hòa, chiếu sáng, thang máy, thiết bị và các hoạt động thường ngày.
Nhóm thứ hai là carbon hàm chứa trong vật liệu và quá trình xây dựng. Phần phát thải này hình thành từ khai thác nguyên liệu, sản xuất xi măng, thép, kính, vận chuyển, thi công, sửa chữa và xử lý vật liệu khi công trình kết thúc vòng đời.
World Green Building Council đặt mục tiêu đến năm 2030, các công trình xây mới, cơ sở hạ tầng và dự án cải tạo cần giảm ít nhất 40% carbon hàm chứa, đồng thời các công trình mới phải hướng đến phát thải ròng bằng không trong vận hành.
Điều đó có nghĩa là ngành xây dựng không thể chỉ quan tâm đến lượng điện tiêu thụ sau khi công trình đi vào hoạt động. Những quyết định về kết cấu, vật liệu, phương án thi công và khả năng thay thế trong tương lai đều cần được xem xét ngay từ giai đoạn thiết kế.
Vì sao xu hướng này được quan tâm trong năm 2026?
Chi phí vận hành ngày càng ảnh hưởng đến giá trị công trình
Giá trị thực của một công trình không chỉ nằm ở chi phí xây dựng ban đầu. Trong suốt hàng chục năm sử dụng, chủ đầu tư phải chi trả cho điện năng, bảo dưỡng, sửa chữa, cải tạo và thay thế thiết bị.
Một thiết kế thiếu giải pháp che nắng có thể khiến điều hòa phải hoạt động với công suất cao hơn. Một lớp vỏ công trình không phù hợp có thể phát sinh hiện tượng thấm, nứt hoặc xuống cấp sớm. Một hệ thống nội thất quá cố định có thể khiến doanh nghiệp phải phá dỡ gần như toàn bộ khi cần thay đổi công năng.
Vì vậy, tư duy mới của ngành xây dựng chuyển từ việc tối ưu “giá xây dựng” sang tối ưu “chi phí vòng đời”. Khoản đầu tư hợp lý vào thiết kế, vật liệu và hệ thống kỹ thuật ban đầu có thể giúp giảm đáng kể chi phí phát sinh trong quá trình sử dụng.
Rủi ro khí hậu trở thành vấn đề của thiết kế và thi công
Nắng nóng kéo dài, mưa lớn, ngập úng, gió mạnh và độ ẩm cao đang tạo ra yêu cầu mới đối với công trình.
Khả năng thích ứng không chỉ phụ thuộc vào kết cấu chịu lực mà còn liên quan đến hướng nhà, hệ thống thoát nước, giải pháp chống thấm, lớp vỏ, cửa kính, mái, cây xanh và cách bố trí các thiết bị kỹ thuật.
Một công trình có khả năng thích ứng tốt cần được đánh giá dựa trên điều kiện thực tế của khu đất, thay vì sử dụng một phương án thiết kế giống nhau cho mọi vị trí.
Khách hàng quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe và trải nghiệm
Sau giai đoạn các mô hình làm việc và sinh hoạt thay đổi mạnh, người sử dụng ngày càng chú ý đến chất lượng không khí, ánh sáng tự nhiên, nhiệt độ, âm thanh và khả năng kết nối với thiên nhiên.
Công trình tiết kiệm năng lượng nhưng bí, tối hoặc thiếu thông gió vẫn chưa thể được xem là một không gian tốt. Thiết kế bền vững cần đồng thời cân bằng giữa hiệu quả kỹ thuật và trải nghiệm của con người.
Sáu giải pháp tạo nên công trình hiệu quả và thích ứng
1. Phân tích khí hậu ngay từ giai đoạn ý tưởng
Một dự án nên bắt đầu bằng việc nghiên cứu hướng nắng, hướng gió, lượng mưa, nhiệt độ và đặc điểm môi trường xung quanh.
Kết quả khảo sát sẽ giúp kiến trúc sư xác định hướng mở cửa, vị trí các không gian sử dụng thường xuyên, khu vực đệm và giải pháp che chắn phù hợp.
Chẳng hạn, mặt đứng chịu nắng Tây cần được kiểm soát bằng mái đua, lam chắn, ban công, lớp tường cách nhiệt hoặc không gian phụ trợ. Các phòng sử dụng nhiều vào ban ngày nên ưu tiên vị trí có ánh sáng tự nhiên nhưng không bị chói hoặc tích nhiệt quá mức.
Đây là nhóm giải pháp thụ động, không đòi hỏi nhiều năng lượng để vận hành nhưng có thể tạo ảnh hưởng lớn trong suốt vòng đời công trình.
2. Thiết kế lớp vỏ như một hệ thống kiểm soát môi trường
Lớp vỏ công trình bao gồm tường, mái, cửa, kính và các bề mặt tiếp xúc với môi trường bên ngoài. Thay vì chỉ đóng vai trò tạo hình kiến trúc, lớp vỏ cần giúp điều tiết nhiệt, ánh sáng, gió và nước mưa.
Kính diện tích lớn có thể mang lại vẻ hiện đại nhưng nếu lựa chọn sai thông số sẽ làm tăng nhiệt lượng đi vào không gian. Tường mỏng thiếu cách nhiệt có thể khiến nhiệt độ bên trong thay đổi nhanh. Mái không được xử lý đúng sẽ trở thành khu vực hấp thụ và truyền nhiệt lớn nhất.
Đối với hệ nhôm kính, cần tính toán loại kính, độ kín khít, khả năng chịu tải, vị trí mở và giải pháp che nắng. Kiến trúc, kết cấu, nhôm kính và cơ điện phải được phối hợp từ đầu để tránh xung đột khi thi công.
3. Tận dụng thông gió và ánh sáng tự nhiên có kiểm soát
Ánh sáng tự nhiên giúp giảm nhu cầu sử dụng đèn vào ban ngày, đồng thời tạo cảm giác dễ chịu cho người sử dụng. Tuy nhiên, mục tiêu không phải là đưa càng nhiều ánh sáng vào càng tốt, mà là phân bổ ánh sáng đều và hạn chế chói.
Tương tự, thông gió tự nhiên cần tạo ra đường đi rõ ràng cho không khí. Cửa lấy gió và cửa thoát gió phải được bố trí hợp lý, tránh tình trạng mở nhiều cửa nhưng không tạo được đối lưu.
Giếng trời, sân trong, hành lang mở và khoảng thông tầng có thể hỗ trợ quá trình lưu thông không khí. Tuy nhiên, những giải pháp này phải đi cùng phương án chống mưa tạt, thoát nước và kiểm soát nhiệt.
4. Lựa chọn vật liệu dựa trên vòng đời
Vật liệu xây dựng bền vững không chỉ được đánh giá bằng nguồn gốc tự nhiên hoặc nhãn “thân thiện với môi trường”.
Một vật liệu phù hợp cần đáp ứng nhiều tiêu chí như độ bền, khả năng sửa chữa, mức độ phát thải, quãng đường vận chuyển, điều kiện bảo trì và khả năng tái sử dụng.
ArchDaily nhận định xu hướng kiến trúc hiện nay đang chuyển mạnh sang vật liệu địa phương, vật liệu sinh học, vật liệu tuần hoàn và những giải pháp giảm tác động carbon. Các phụ phẩm nông nghiệp, sợi tự nhiên và vật liệu đã qua sử dụng đang được nghiên cứu như những nguồn tài nguyên mới cho kiến trúc.
Tuy nhiên, việc lựa chọn vật liệu phải dựa trên yêu cầu thực tế của từng hạng mục. Không nên áp dụng một vật liệu mới chỉ vì yếu tố xu hướng mà thiếu dữ liệu về độ bền, an toàn và khả năng bảo trì.
5. Tích hợp kiến trúc, nội thất và kỹ thuật
Một công trình khó đạt hiệu quả cao nếu các bộ môn làm việc tách biệt.
Kiến trúc sư có thể thiết kế một không gian đẹp nhưng hệ thống điều hòa lại không phù hợp. Đơn vị nội thất có thể bố trí trần và tủ khiến việc bảo trì thiết bị trở nên khó khăn. Hệ nhôm kính có thể được triển khai sau cùng và phát sinh xung đột với kết cấu.
Mô hình phối hợp thiết kế và thi công tích hợp giúp các bên cùng kiểm soát giải pháp từ sớm. Bản vẽ kiến trúc, nội thất, kết cấu, điện, nước, điều hòa và phòng cháy chữa cháy cần được rà soát trước khi triển khai ngoài công trường.
Cách làm này giúp giảm thay đổi, hạn chế phá dỡ và nâng cao độ chính xác trong thi công.
6. Thiết kế để công trình có thể thay đổi
Nhu cầu sử dụng không gian sẽ thay đổi theo thời gian. Văn phòng có thể tăng nhân sự, khách sạn có thể điều chỉnh mô hình dịch vụ, nhà ở có thể thay đổi theo số lượng thành viên.
Do đó, mặt bằng và nội thất nên có khả năng tái cấu hình. Vách ngăn tháo lắp, hệ tủ mô-đun, trần kỹ thuật dễ tiếp cận và các cụm nội thất linh hoạt giúp công trình thích ứng mà không phải phá dỡ quy mô lớn.
Khả năng thay đổi không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn giảm lượng chất thải xây dựng sau mỗi lần cải tạo.
Công nghệ hỗ trợ kiểm soát hiệu quả công trình
Cùng với các giải pháp thiết kế truyền thống, công nghệ đang hỗ trợ quá trình xây dựng theo nhiều cách.
Mô hình thông tin công trình giúp các bên phối hợp bản vẽ, phát hiện xung đột và quản lý khối lượng. Hệ thống cảm biến có thể theo dõi nhiệt độ, độ ẩm, mức tiêu thụ điện và tình trạng thiết bị. Dữ liệu vận hành giúp chủ đầu tư nhận biết khu vực sử dụng năng lượng bất thường để điều chỉnh kịp thời.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trên nền tảng thiết kế hợp lý. Một công trình hấp thụ quá nhiều nhiệt sẽ không trở nên bền vững chỉ nhờ lắp hệ thống điều khiển thông minh.
Chủ đầu tư cần quan tâm điều gì khi bắt đầu dự án?
Trước khi triển khai, chủ đầu tư nên xác định rõ mục tiêu sử dụng, ngân sách, thời gian vận hành, mức độ linh hoạt và yêu cầu về hiệu quả năng lượng.
Đơn vị tư vấn cần được cung cấp thông tin đầy đủ về khu đất, quy mô người sử dụng, thiết bị dự kiến và định hướng phát triển trong tương lai.
Trong quá trình lựa chọn phương án, không nên chỉ so sánh giá đầu tư ban đầu. Chủ đầu tư cần xem xét thêm mức tiêu thụ năng lượng, chi phí bảo trì, khả năng sửa chữa và tuổi thọ của từng giải pháp.
Một phương án có giá thấp hơn tại thời điểm thi công nhưng phát sinh nhiều chi phí trong quá trình sử dụng chưa chắc là phương án kinh tế.
Alan hướng đến giải pháp công trình hiệu quả trong toàn bộ vòng đời
Định hướng công trình phát thải thấp và thích ứng khí hậu đang tạo ra thay đổi đáng kể trong cách ngành xây dựng thiết kế, lựa chọn vật liệu và tổ chức thi công.
Với hệ sinh thái hoạt động bao gồm tư vấn thiết kế, sản xuất nội thất, vật liệu xây dựng, nhôm kính và thi công hoàn thiện, Alan có điều kiện tiếp cận dự án theo hướng tích hợp. Đây cũng là nền tảng để kiểm soát chất lượng, tiến độ, thẩm mỹ và hiệu quả đầu tư trong một quy trình thống nhất.
Một công trình tốt không chỉ đẹp tại thời điểm bàn giao. Công trình đó cần sử dụng thuận tiện, vận hành hiệu quả, dễ bảo trì và có khả năng thích ứng với những thay đổi trong tương lai.
Xây dựng bền vững vì vậy không phải là một lựa chọn mang tính hình thức, mà là phương pháp tạo nên giá trị lâu dài cho chủ đầu tư, người sử dụng và môi trường.